Mỗi dịp Tết về quê, kiểu gì cũng có một bác hàng xóm vỗ vai mình: “Làm ngân hàng sướng nhỉ, ngồi máy lạnh đếm tiền cả ngày.” Mình cười, không cãi. Cãi mất cả buổi. Thật ra phần đếm tiền chiếm chưa tới một góc nhỏ của nghề ngân hàng, và người đếm tiền nhiều nhất trong chi nhánh lại thường là người lo lệch quỹ nhiều nhất. Phần còn lại là hồ sơ, chỉ tiêu, quy trình, khách hàng, và rất nhiều lần ký tên chịu trách nhiệm.

Đọc nhanh: Bài này gom lại những gì mình ước có người kể cho mình trước khi vào nghề: ngân hàng có những khối việc nào, vị trí nào hợp với ai, và đi lên bằng cách nào.

1) Ngân hàng là một cái máy lớn, không phải một cái quầy

Người ngoài nhìn vào chi nhánh thường chỉ thấy dãy quầy giao dịch, vài cái bàn tư vấn và anh bảo vệ dắt xe. Nhưng phía sau là cả một bộ máy: ngân hàng thương mại (commercial bank) nhận tiền gửi, cho vay, xử lý thanh toán, phát hành thẻ, bán chéo bảo hiểm, và kiểm soát rủi ro để tiền gửi của người này không biến thành nợ xấu của người kia. Công ty tài chính và các tổ chức tín dụng khác cũng vận hành theo logic tương tự, chỉ khác phạm vi sản phẩm.

Cái làm nghề này khác các nghề văn phòng khác là mọi thứ đều dính tới tiền và niềm tin. Bạn nhập sai một con số trong file báo cáo nội bộ ở công ty thương mại thì sửa lại là xong. Bạn nhập sai số tài khoản thụ hưởng ở ngân hàng thì có khi mất cả tuần đi tra soát, viết giải trình, và nghe sếp nhắc lại chuyện đó trong ba cuộc họp liên tiếp. Vì vậy ngành nào cũng có quy trình, nhưng ngân hàng có quy trình cho cả việc viết quy trình.

Mình hay chia bộ máy đó làm hai nửa cho dễ hình dung. Nửa phía trước (front office) là những người gặp khách: giao dịch viên, chuyên viên quan hệ khách hàng, chuyên viên tín dụng. Nửa phía sau (back office) là vận hành, kế toán, thanh toán quốc tế, quản trị rủi ro, pháp chế, công nghệ. Nửa trước mang tiền về, nửa sau giữ cho số tiền đó không đi lạc. Hai nửa hay cằn nhằn nhau, nhưng thiếu nửa nào thì chi nhánh cũng đứng hình.

2) Các vị trí hay gặp và chúng thực sự làm gì

Đây là chỗ hiểu lầm nhiều nhất. Sinh viên năm ba hỏi mình “em muốn làm ngân hàng”, mình hỏi lại “làm vị trí nào”, và thường nhận được một khoảng lặng. Ngân hàng không phải một nghề, nó là một cụm nghề. Bảng dưới là bản rút gọn những vị trí hay gặp nhất.

Bảng thì gọn, đời thì không. Ở nhiều ngân hàng, ranh giới giữa tín dụng và quan hệ khách hàng gần như xóa nhòa: một người vừa đi tìm khách vừa tự thẩm định, tự lập tờ trình. Có nơi lại tách bạch hẳn, người bán và người thẩm định ngồi hai phòng khác nhau để kiểm soát chéo. Giao dịch viên cũng không phải chỉ ngồi quầy; khá nhiều nơi giao luôn chỉ tiêu mở thẻ, mở tài khoản cho teller. Nên khi đọc tin tuyển dụng, đừng chỉ đọc chức danh, hãy đọc phần mô tả việc và phần chỉ tiêu. Phần chỉ tiêu mới là phần nói thật.

Nếu muốn so tận mắt các yêu cầu và cấp bậc khác nhau giữa từng nơi, bạn có thể lướt qua các tin việc làm ngân hàng – chứng khoán đang đăng tuyển, đọc kỹ mục mô tả công việc thay vì chỉ nhìn chức danh.

Thêm một nhóm hay bị quên là khối hỗ trợ ở hội sở: kế toán, nhân sự, pháp chế, công nghệ, phát triển sản phẩm, ngân hàng số. Những vị trí này không ngồi chi nhánh, không cân quỹ, ít khi bị khách mắng trực tiếp. Đổi lại, họ cần chuyên môn sâu hơn và thường tuyển người đã có nền ở mảng đó.

3) Mấy hiểu lầm mình nghe đến phát mệt

Hiểu lầm thứ nhất: làm ngân hàng là ổn định, nhàn. Ổn định thì có phần, vì quy trình rõ, môi trường chuyên nghiệp. Nhàn thì không. Khối kinh doanh chạy chỉ tiêu theo tháng, theo quý, có tháng cuối quý mình nhớ cả phòng ở lại tới tối gọi điện cho khách quen hỏi “anh chị có khoản nào sắp đáo hạn không”. Khối vận hành không chạy chỉ tiêu bán hàng nhưng gánh chỉ tiêu “không được sai”, mà cái đó còn mệt kiểu khác.

Hiểu lầm thứ hai: phải giỏi toán. Bạn cần quen với con số và cẩn thận, chứ không cần giải tích phân. Phần mềm lõi ngân hàng (core banking) tính lãi, tính phí giúp bạn. Cái bạn cần là nhìn ra con số nào bất thường, ví dụ doanh thu khách khai trên hồ sơ vay chẳng khớp gì với sao kê tài khoản. Đó là cảm giác với số, không phải năng khiếu toán.

Hiểu lầm thứ ba, cái này mình cằn nhằn nhiều nhất: cứ vào là sẽ đi lên. Không. Ngân hàng có lộ trình khá rõ, nhưng tốc độ phụ thuộc vào kết quả của bạn, cơ cấu nhân sự của chi nhánh và đúng thời điểm có ghế trống. Có người ba năm lên kiểm soát viên, có người năm năm vẫn ở chỗ cũ dù làm không tệ, chỉ vì phòng không có vị trí mở.

Ngân hàng không trả tiền cho bạn vì bạn ngồi đó lâu, mà vì bạn ký vào cái gì thì cái đó đúng.

4) Kỹ năng nào thật sự cần, kỹ năng nào để cho đẹp CV

Mình thấy CV sinh viên ngân hàng hay có dòng “kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp, thuyết trình, tin học văn phòng”. Không sai, nhưng nó giống như ghi “biết thở” vào hồ sơ thi bơi. Thứ người tuyển nhìn kỹ hơn là mấy điểm sau.

Đầu tiên là sự cẩn thận ở mức hơi khó chịu. Kiểu người kiểm tra lại số tiền hai lần trước khi bấm duyệt, đọc lại tên người thụ hưởng dù đã copy-paste. Nghe thì đơn giản, nhưng đây là thứ khó dạy nhất cho người không có sẵn. Thứ hai là kiến thức nền về tài chính, kế toán và sản phẩm ngân hàng: tiền gửi có kỳ hạn khác không kỳ hạn chỗ nào, thấu chi là gì, tài sản thế chấp được định giá thế nào. Thứ ba là hiểu quy định ở mức đủ để không vô tình làm sai, đặc biệt các nguyên tắc phòng, chống rửa tiền (AML) và nhận biết khách hàng (KYC), vì đây là mảng mà cả hệ thống ngân hàng đều bị giám sát rất chặt.

Sau đó mới tới giao tiếp. Nhưng giao tiếp trong ngân hàng không phải là nói hay. Nó là giải thích cho một bác lớn tuổi vì sao bác chưa rút được sổ tiết kiệm trước hạn mà không làm bác nổi giận; là nói “hồ sơ này chưa đủ điều kiện” với một khách doanh nghiệp quen mà vẫn giữ được quan hệ.

Excel thì nên biết thật, không phải biết kiểu “có cài trên máy”. Mấy hàm tra cứu, bảng tổng hợp (pivot table), lọc dữ liệu là đủ để bạn đỡ khổ hơn đồng nghiệp rất nhiều. Tiếng Anh là điểm cộng rõ khi lên vị trí cao hoặc làm ở ngân hàng có vốn nước ngoài, còn ở nhiều vị trí chi nhánh trong nước thì không phải điều kiện bắt buộc.

5) Áp lực chỉ tiêu: chuyện ai cũng biết nhưng ít ai kể cụ thể

Nếu bạn vào khối kinh doanh, bạn sẽ sống cùng KPI. Thường có mấy loại: huy động vốn (số dư tiền gửi bạn mang về), dư nợ tín dụng (khoản vay bạn giải ngân và giữ được), bán chéo (thẻ, bảo hiểm, ngân hàng điện tử), và chất lượng nợ (tỷ lệ nợ quá hạn trong danh mục bạn phụ trách). Cái cuối hay bị người mới coi nhẹ, cho tới khi một khoản vay mình đề xuất bắt đầu trễ hạn.

Điều mình muốn nói thẳng là chỉ tiêu không xấu, cách đạt chỉ tiêu mới có thể xấu. Bán bảo hiểm cho một khách không cần, ép khách vay thêm để đủ số cuối tháng, đó là những thứ đạt được số trong một quý và trả giá trong vài năm sau. Người trụ lâu trong khối kinh doanh thường là người xây được tệp khách ổn định, chứ không phải người chạy nhanh nhất tháng đầu.

Thu nhập ở khối này thường gồm lương cố định cộng phần thưởng theo kết quả, nên chênh lệch giữa người với người khá lớn, tùy năng lực, tệp khách, chính sách từng ngân hàng và cả tình hình thị trường từng năm. Khối hỗ trợ thì ổn định hơn nhưng biên độ tăng cũng hẹp hơn. Không có bên nào “lời” hơn tuyệt đối, chỉ có bên hợp với tính bạn hơn.

6) Học gì, bắt đầu từ đâu

Các ngành phổ biến để vào nghề là tài chính – ngân hàng, kế toán – kiểm toán, kinh tế, quản trị kinh doanh. Nhưng mình đã làm cùng nhiều người trái ngành: học ngoại ngữ sang làm thanh toán quốc tế, học luật sang pháp chế, học công nghệ sang ngân hàng số. Quan hệ khách hàng cũng khá cởi mở với người có kỹ năng bán hàng, miễn chịu học sản phẩm và nghiệp vụ.

Nếu còn đi học, cách khôn nhất mình biết là kiếm một kỳ thực tập ở chi nhánh, dù chỉ là ngồi photo hồ sơ tín dụng. Ngồi đó ba tháng bạn sẽ thấy hồ sơ vay trông thế nào, giao dịch viên cân quỹ ra sao, và quan trọng hơn là bạn có chịu nổi nhịp đó không. Biết sớm mình không hợp còn rẻ hơn nhiều so với biết muộn.

Chứng chỉ thì nên học có mục đích. Người theo hướng phân tích, đầu tư có thể nhắm CFA; theo kế toán, kiểm toán thì ACCA hoặc CPA; theo quản trị rủi ro thì FRM. Đừng gom chứng chỉ như gom tem. Một cái đúng hướng cộng kinh nghiệm thật đáng giá hơn năm cái không liên quan tới việc bạn làm hằng ngày.

7) Đường đi lên trông như thế nào

Lộ trình phổ biến là: thực tập sinh hoặc giao dịch viên, rồi chuyên viên, chuyên viên chính, kiểm soát viên hoặc trưởng nhóm, phó phòng, trưởng phòng, giám đốc chi nhánh.

Từ quầy giao dịch, nhiều người chuyển sang quan hệ khách hàng khi đã hiểu sản phẩm và quen khách. Một số đi sâu vào vận hành vì thích sự rõ ràng của quy trình. Người làm tín dụng vài năm có thể chuyển sang quản trị rủi ro, thẩm định ở hội sở hoặc phân tích tài chính. Nền tảng ngân hàng cũng là bàn đạp sang công ty chứng khoán, quỹ đầu tư, hay bộ phận tài chính của doanh nghiệp, vì khả năng đọc dòng tiền đi theo bạn bất kể chức danh đổi ra sao.

Cái giúp đi nhanh hơn thì không có gì bí ẩn: kết quả công việc đều, không dính sai phạm, chủ động nói với quản lý về định hướng của mình, và học thêm đúng thứ vị trí tiếp theo cần. Mình từng thấy người giỏi chuyên môn nhưng im lặng cả năm, tới đợt xét bổ nhiệm thì sếp không biết họ muốn gì. Nói ra không mất gì cả.

Cuối cùng, cái làm hỏng sự nghiệp ngân hàng nhanh nhất không phải là thiếu năng lực, mà là một lần chơi gian với hồ sơ hay quy trình. Uy tín trong nghề này mất một lần là mất hẳn, và giới ngân hàng nhỏ hơn bạn nghĩ nhiều. Còn nếu bạn chịu được sự kỷ luật đó, thích làm việc với con số và với người, thì nghề ngân hàng có đủ đường cho bạn đi, chỉ là đừng vào với hình dung ngồi máy lạnh đếm tiền như bác hàng xóm nhà mình.