Có một câu đùa trong giới tín dụng mà mình nghe từ năm đầu đi làm: “Giải ngân xong là lúc ngủ ngon nhất, cũng là lúc bắt đầu mất ngủ.” Khoản vay càng đẹp trên tờ trình thì càng hay làm người ta chủ quan. Nếu bạn đang tìm hiểu chuyên viên tín dụng là gì, mình nghĩ nên bắt đầu từ câu đùa đó, vì nó nói đúng bản chất nghề hơn mọi định nghĩa.

Đọc nhanh: Bài đi qua từng bước của một khoản vay từ góc nhìn người thẩm định, những kỹ năng thật sự dùng tới, và chuyện chỉ tiêu dư nợ mà người mới hay bị sốc.

1) Nghề này là gì, nói không vòng vo

Chuyên viên tín dụng (credit officer, có nơi gọi loan officer) là người nhận nhu cầu vay của khách, thu hồ sơ, đánh giá khả năng trả nợ và đề xuất có cho vay hay không, cho bao nhiêu, điều kiện gì. Mảng khách cá nhân thì quen thuộc với vay mua nhà, mua xe, vay tiêu dùng, vay kinh doanh hộ gia đình. Mảng doanh nghiệp thì có vay vốn lưu động, vay đầu tư dự án, bảo lãnh, mở thư tín dụng, phức tạp hơn và hồ sơ dày hơn nhiều.

Cốt lõi của nghề là cân hai thứ ngược chiều nhau. Ngân hàng cần tăng dư nợ để có thu nhập từ lãi. Ngân hàng cũng cần tiền cho vay quay về đúng hẹn. Cho vay quá dè dặt thì mất khách vào tay ngân hàng khác. Cho vay dễ dãi thì vài năm sau ngồi xử lý nợ quá hạn. Chuyên viên tín dụng đứng đúng ở giữa hai lực kéo đó mỗi ngày.

2) Một khoản vay đi qua tay mình như thế nào

Quy trình mỗi ngân hàng một khác ở chi tiết, nhưng khung chung thì giống nhau. Mình kể theo thứ tự thường gặp.

Tiếp nhận và gom hồ sơ

Khách tới với nhu cầu, thường rất mơ hồ: “Anh cần vay khoảng chừng này để mở rộng xưởng.” Việc của bạn là biến câu đó thành một bộ hồ sơ: giấy tờ pháp lý, báo cáo tài chính hoặc sổ sách bán hàng, sao kê tài khoản, hợp đồng đầu vào đầu ra, giấy tờ tài sản thế chấp. Khách hộ kinh doanh nhỏ thì sổ sách thường viết tay, có khi ghi trong cuốn tập học sinh, và bạn phải dựng lại dòng tiền từ đó.

Thẩm định

Đây là phần ăn nhiều thời gian nhất. Bạn đánh giá năng lực tài chính, mục đích vay có thật không, nguồn trả nợ đến từ đâu, tài sản thế chấp giá trị thực bao nhiêu. Thẩm định không chỉ ngồi bàn. Bạn đi thực địa: tới xưởng xem máy có chạy không, tới cửa hàng xem hàng có bán được không, nói chuyện với hàng xóm nếu cần. Mình học được nhiều nhất ở những chuyến đi đó, vì giấy tờ có thể đẹp nhưng cái kho trống thì không nói dối.

Lập tờ trình và trình duyệt

Kết quả thẩm định được viết thành tờ trình: đề xuất hạn mức, thời hạn, lãi suất, tài sản thế chấp, điều kiện giải ngân. Tờ trình đi lên cấp phê duyệt, có thể qua cả bộ phận quản lý rủi ro độc lập tùy quy mô khoản vay và cách tổ chức của từng ngân hàng. Bị hỏi vặn, bị trả về bổ sung là chuyện thường ngày. Đừng tự ái.

Sau giải ngân

Nhiều người mới nghĩ giải ngân là xong việc. Thực ra đây mới là đoạn dài nhất. Bạn theo dõi khách dùng tiền đúng mục đích không, kiểm tra định kỳ tài sản, đôn đốc trả nợ, xử lý khi có dấu hiệu trễ hạn. Chất lượng thẩm định ban đầu chỉ lộ ra ở giai đoạn sau vay, và nếu khoản bạn đề xuất thành nợ xấu, bạn thường phải tham gia xử lý và giải trình.

Muốn đặt tín dụng cạnh những mảng khác để xem mình hợp chỗ nào hơn, bạn có thể đọc thêm về các vị trí trong nghề ngân hàng rồi quay lại so với những gì mình kể ở đây.

3) Kỹ năng dùng thật, xếp theo mức hay dùng

Ngoài bảng trên còn một thứ không đo được: sự chính trực. Mình đã thấy người giỏi phân tích nhưng “nắn” số liệu cho tờ trình đẹp để kịp chỉ tiêu tháng. Vài năm sau họ không còn trong ngành. Hậu quả của nợ xấu luôn có độ trễ, và nó luôn tìm đúng tên người đã ký.

4) Chỉ tiêu dư nợ: phần làm nhiều người bỏ nghề

Nói tới tín dụng mà né chỉ tiêu thì không thật. Đây là vị trí trực tiếp mang thu nhập lãi về cho ngân hàng, nên hầu hết nơi đều giao mục tiêu tăng trưởng dư nợ theo tháng, quý, năm, kèm chỉ tiêu chất lượng nợ. Hai cái này kéo nhau. Muốn tăng nhanh thì dễ hạ chuẩn, muốn giữ chuẩn thì tăng chậm. Người mới thường gãy ở đây trong năm đầu.

Mặt kia là thu nhập ở vị trí này thường gắn với kết quả, nên người có năng lực và xây được tệp khách tốt có thể cải thiện thu nhập rõ rệt theo thời gian, tùy chính sách của từng ngân hàng. Người trụ lâu mình biết đều có điểm chung: họ không chạy theo từng khoản vay lẻ, họ nuôi một nhóm khách doanh nghiệp, hộ kinh doanh uy tín qua nhiều năm, và khách tốt lại giới thiệu khách tốt.

5) Vài câu mình hay bị hỏi

Có bạn hỏi tôi tín dụng với quan hệ khách hàng khác nhau chỗ nào. Ở nhiều ngân hàng, hai vai này gần như trùng, cùng đi tìm khách và bán sản phẩm vay; khác biệt là tín dụng nghiêng về thẩm định và quản lý khoản vay hơn, nhưng cụ thể thì tùy cách từng nơi chia việc. Một bạn khác hỏi nghề này có rủi ro pháp lý không, câu trả lời là có, nếu thẩm định qua loa hoặc cố tình làm sai quy trình gây thiệt hại; cách tự vệ đơn giản nhất là làm đúng quy trình và trung thực trong hồ sơ, kể cả khi điều đó làm bạn trễ chỉ tiêu. Còn câu “mới ra trường có làm được không” thì được, nhiều ngân hàng tuyển sinh viên mới tốt nghiệp và đào tạo lại từ đầu, miễn bạn có nền tài chính vững, chịu đi thực địa và chuẩn bị tâm lý gánh chỉ tiêu từ vài tháng đầu.

Nếu bạn thích con số nhưng không muốn ngồi một chỗ cả ngày, thích nói chuyện với chủ doanh nghiệp, chủ cửa hàng, và chịu được cảm giác chữ ký của mình đi theo một khoản tiền suốt nhiều năm, tín dụng là nghề đáng thử. Còn nếu bạn ghét bị giao số, thì đừng vào chỉ vì nghe nói “tín dụng thu nhập tốt”. Câu đó đúng với một số người, sau một số năm, ở một số chi nhánh.

Các nội dung về quy trình và trách nhiệm ở trên mang tính mô tả chung; quy định cụ thể khác nhau theo từng ngân hàng và có thể thay đổi theo thời gian.